برخاسته از تفاوت در استعدادها ، دانش و ديگر عوامل فردى . از اين ميان آنچه قابل تحليل و سنجش است ، آن دسته از اختلاف‌هايى است كه به مبانى و روش‌ها بر مىگردد . اين نوشته اين رسالت را بر عهده گرفته كه با مطالعهء تحليلى آثار و مكتوبات مسلمانان در دوره‌هاى مختلف تاريخى ، از رويكردهاى متفاوت و ويژگىها و تفاوت‌هاى ناشى از مبانى و روش‌ها پرده بردارد . به نظر مىرسد مهم‌ترين عامل اختلاف رويكردها در عرصهء مبانى ، به پايگاه و خاستگاه معرفتى آنان برمىگردد . در حوزهء مهدويّت برخى محققان بيشتر بر آموزه‌هاى وحيانى تكيه كرده‌اند ؛ از اين رو از روش و رويكرد آنان با عنوان « نقلى » ياد مىكنيم . برخى با تكيه بر وحى از دستاوردهاى عقلى براى تبيين وحى بهره برده‌اند . از اينان ذيل عنوان رويكرد و روش نقلى - عقلى ياد مىكنيم . برخى هم يافته‌هاى شهودى خود را پايهء اصلى در بحث مهدويّت قرار داده‌اند . بنا بر اين روش و رويكرد اينان را ذيل روش عارفان و صوفيان بررسى مىكنيم . در اين نوشته تلاش مىشود پس از شرح اجمالى هر رويكرد ، به بيان نشانه‌ها ، دوره‌هاى تاريخى و تطورات ، بزرگ‌ترين نمايندگان فكرى ، برترين آثار و نيز اهم ديدگاه‌هاى هر يك اشاره شود . در پايان مىكوشيم نسبت تاريخى شكل‌گيرى و تطورات اين رويكردها را با يكديگر سنجيده و به يك جمع‌بندى از آن برسيم . 1 . رويكرد نقلى كهن‌ترين رويكرد به مسئلهء مهدويّت رويكرد نقلى است . گردآورى و تبويب احاديث ، نخستين تلاش فكرى براى پرداختن به اين موضوع است . آنچه در مصادر اصلى حديث شيعه و اهل سنّت چون الكافى و كتب صحاح در باب مهدويّت گرد آمده ، با همين رويكرد است . در اين روش تكيه‌گاه اصلى ، آموزه‌هاى منتهى به وحى است ؛ شايد از آن رو كه صاحبان اين روش مهدويّت را از اسرار الهى